Digital Wake Up mei 2022: Toegankelijke Natuur

Op 2 juni stond de Digital Wake Up van de community Toegankelijke Recreatie in het teken van Toegankelijke Natuur. Mooie voorbeelden kwamen van de gemeente Berg en Dal in het Rijk van Nijmegen, Erik de Gans van de Stichting Toerisme & Recreatie Berg en Dal en José Koopman van Natuurmonumenten. Ervaringsdeskundige en lid van het Rebbellenteam Wessel van Wijhe verhaalde over zijn avonturen met scootmobiel in de wilde natuur.

Toegankelijke wandelroutes in Berg en Dal

Martine Norden, beleidsmedewerker van de gemeente Berg en Dal heeft gemerkt dat toegankelijke projecten echt voor een vonk kunnen zorgen zodat mensen mee gaan doen. “Bij ons startte dat met het project waarin we gingen nadenken over de toekomst van toerisme in de regio. We kwamen, omdat we in de regio veel zorginstellingen hebben, al snel uit bij zorgeloos op vakantie in het Rijk van Nijmegen.” Ze merkten gaandeweg dat iedereen er wel wat mee wilde maar dat als het er echt op aankwam dat best lastig bleek te zijn. “We hebben ons daardoor niet uit het veld laten slaan en zijn gewoon verdergegaan.” Insteek was hen later aan te laten haken. “En dat is ook gebeurt. Het mooie was dat we in de regio allerlei vonkjes zagen ontstaan. We hebben nu een nieuwe wethouder toerisme en gaan ervoor zorgen dat hij ook gaat vonken.”

In Berg en Dal wilden ze heel graag wandelgemeente van het jaar worden en dat project liep gelijk op met zorgeloos op vakantie. “We hebben toen aan de bewoners gevraagd of ze hun dorpsommetje niet toegankelijk wilden maken en dat is ook gelukt. Soms deels toegankelijk en soms helemaal.” Het werk is volgens Martine nog niet af en moet je ook accepteren dat niet alles toegankelijk kan worden. We heten niet voor niets Berg en Dal en dan is toegankelijkheid voor iedereen met alle heuvels niet altijd mogelijk.”

En soms komt de hulp uit onverwachte hoek: “De eigenaar van pannenkoekenrestaurant De Duivelsberg wilde vanuit zijn horecagelegenheid heel graag een toegankelijke route realiseren. Hij is daarop in contact getreden met terreinbeheerder Staatbosbeheer om samen een familiepad en dikke bandenroute aan te leggen.” Staatsbosbeheer, gemeente Berg en Dal, Gelderse Sportfederatie en de ondernemer hebben toen samenwerkt voor een dergelijke route. De ondernemer heeft op eigen kosten een dikke banden rolstoel aangeschaft voor zijn gasten.

Lastig hadden ze het in Berg en Dal met allerhande goedbedoelde toegankelijke normen. Zo zijn de Toegankelijke Dorpsommetjes door Ongehinderd gescand. “Toen zijn we wel geschrokken”, vertelde Martine. “In ons gebied met veel onverharde paden en heuvels is het heel lastig volgens hun criteria een toegankelijk wandelroute aan te leggen.” Dat hebben ze geprobeerd te ondervangen met hele goede informatie op de website zodat gebruikers zelf kunnen beoordelen of de route voor hen geschikt is.  In Berg en Dal struikel je door de focus zowat over de toegankelijke initiatieven. Zo is er een toegankelijke route door een plaatselijke wijngaard en in de struingids hebben ze weer focus gehad op de zintuigelijke waarneming dat weer heel mooi is voor andere dan fysieke beperkingen. Martine ziet het als allemaal hele kleine stapjes en vonkjes om in haar vocabulaire te blijven. “Wij denken vooral wat er wel kan en hebben zeker nog dromen. Zo hebben we de ambitie om in het Rijk van Nijmegen een toegankelijke vierdaagse te organiseren.”

Van projecten naar beleid

Erik de Gans, manager Stichting Toerisme & Recreatie Berg en Dal valt het op dat het bij toegankelijkheid vaak om tijdelijke projecten gaat. In het Rijk van Nijmegen willen ze van project naar beleid komen zodat het bij ondernemers en terreinbeheerders beklijft. “Dat als je iets realiseert je het automatisch toegankelijk maakt voor iedereen. Zonder dat daar de nadruk op hoeft te liggen. Daarom hebben we wandelen zonder drempels ontwikkeld en over de grenzen van Berg en Dal gekeken.” Want een toerist gaat over grenzen heen. De inclusieve focus zie je ook in de ontwikkeling van een zestal routes voor iedereen. “Dus ook voor mensen met een rolstoel, een rollator of een kinderwagen.” Met inclusieve recreatie is Erik nooit klaar. Dat merkten ze toen ze de folder over de routes presenteerden. Die bleken te weinig contrast te hebben waardoor mensen met een visuele beperking ze niet goed konden lezen. “Iets voor de herdruk waar we het contrast verbeteren en het lettertype gaan aanpassen.” Een ander idee is om een QR-code op te nemen naar een audiobestand waardoor mensen de folder ook kunnen beluisteren.

Erik had ook wel een kritische noot over de criteria van keuringsinstanties. Het gaat er volgens hem niet om of een deur een bepaalde maat heeft maar juist of de locatie toegankelijk is. “Het gaat wat ons betreft niet om de exacte hoogte van een drempel maar hoe je er overheen komt en de mindset van personeel om te assisteren. Wij koppelen onze routes ook altijd aan overnachtingslocaties want kunnen blijven overnachten is ook toegankelijkheid.” Er is nog veel te doen maar Erik merkt dat er een bewustwordingsproces op gang is gekomen bij beleidsmakers en toegankelijke recreatie steeds meer als normaal wordt beschouwd.

Met de scootmobiel op avontuur in de natuur

Wessel van Wijhe is lid van het Rebellenteam en trekt graag de natuur in met zijn scootmobiel. “Ik schuw het avontuur niet maar kom toch nog rolstoelpaden tegen waar ik na een kilometer echt niet verder kan of in de modder vast blijf zitten.” Wessel gaat namelijk graag van de verharde paden af. Meestal gaat dat wel goed. “Het belangrijkste is dat je nooit alleen moet gaan. Zorg dat er iemand bij je is die je bij problemen kan helpen.”

Inclusief recreeren bij Natuurmonumenten

José Koopman is specialist natuurbeleving en recreatie bij de vereniging Natuurmonumenten en betrokken bij het project Natuurbeleving voor Iedereen. Natuurmonumenten beheert 112.000 hectare natuur en heeft 760.000 leden. Er worden meer dan 50 miljoen bezoeken per jaar aan de natuurgebieden gebracht. Via het programma OERRR zijn 200.000 kinderen aangesloten. Natuur laat je leven is de slogan van Natuurmonumenten.

Natuurmonumenten heeft de afgelopen jaren 40 routes en 10 natuurspeelplekken toegankelijk gemaakt met ondersteuning van de Nationale Postcode Loterij. In dat project hebben ze intensief samengewerkt met de Speeltuinbende, Handicap.nl, Groen & Handicap en NSGK. “De projecten zijn samen opgepakt met de lokale beheerseenheden van Natuurmonumenten want die moeten het uiteindelijk gaan beheren en onderhouden.” Voordat met het project kon worden gestart moesten eerst wat problemen uit het verleden worden geanalyseerd: “We hadden vroeger als Natuurmonumenten wel rolstoelpaden maar die werden nauwelijks gebruikt en als gevolg daarvan weer opgeruimd. We hebben daarom eerst gekeken waarom dat was en vandaaruit hebben we een proces langs vijf sporen ontwikkeld. Doe je dat niet dan gaat het niet werken.” Zo moet de speelplek of route goed bereikbaar zijn met geschikte faciliteiten en in de route moeten fysieke barrières op detailniveau worden weggenomen. Verder is goede informatie zoals routeinformatie, kaarten en een website heel belangrijk om aan verwachtingsmanagement te doen want mensen met een beperking bereiden zich vaak heel goed voor. Om het gebruik te stimuleren moet je een netwerk van ambassadeurs organiseren om de bekendheid van de route te vergroten. Als laatste gaat het om een gastvrije houding en gedrag van de gastheren van Natuurmonumenten.

Het proces is ook doordacht. José: “Bij het ontwerp van een route doen we eerst met de doelgroep een schouw van het terrein. Daarover rapporteren we gedetailleerd met een prioritering van knelpunten. Want geld speelt altijd een rol en dan is het fijn dat je een verdeling kunt maken tussen essentiële knelpunten die echt opgelost moeten worden voor het gebruik van de route en aanvullende punten die je kunt aanpakken.” Tijdens de schouw kwamen ze een brede waaier aan uitdagingen tegen. Informatiepanelen die onbereikbaar en te hoog waren, deuren die zonder hulp niet open konden, toiletten die te smal waren, wildroosters, hoge balies, bankjes die onbereikbaar waren door hobbelig gras of zand en steile bruggen. Volgens José moet je als ontwerper ook nadenken over uitzichtpunten voor rolstoelers, hoe je samen kunt genieten door ruimte voor een rolstoel naast een bankje te realiseren, over de ondergrond van parkeerplekken, de leesbaarheid van panelen en borden, de kleuren van routemarkeringen en het aanspreken van meer zintuigen. Eyeopener was het gebruik van de denigrerende term ‘minder-validen’ die ze nog regelmatig tegenkwam. Voor kinderen in speelnatuur is een rondgaand stevig pad belangrijk. Net als veilige vlonders en bruggen, onderrijdbare waterspelen en een stoere leenrolstoel. De grootste uitdaging zijn de hekken in de natuur die noodzakelijk zijn. Daar is nog steeds geen goede oplossing voor.

Nieuwe projecten zijn ook al in de maak. “We gaan met de Maag- lever, Darmstichting op 30 plekken in Nederland natuurtoiletten realiseren. En we gaan nog in 19 gebieden toegankelijke routes en 3 speelnatuurplekken aanleggen.

De PowerPoint

dwu 2 juni-gecomprimeerd

De Video